Rabatolis.pl Kiedy nakrywamy do stołu na uroczysty obiad w gronie rodziny lub przyjaciół, rzadko kiedy przyglądamy się dokładnie narzędziom, którymi będziemy spożywać posiłek. Sztućce traktujemy zazwyczaj jako przedmioty czysto użytkowe, ewentualnie zwracając uwagę na ich kształt, wagę czy zdobienia rękojeści. Jednak jeśli odwrócisz łyżkę czy widelec na drugą stronę, z dużym prawdopodobieństwem zauważysz tam wygrawerowane, wytłoczone lub wybite drobne ciągi cyfr, liter i dziwnych symboli. Te kody na sztućcach to nie przypadek, ani też błąd produkcyjny. To swoisty paszport, certyfikat autentyczności i instrukcja obsługi w jednym. Oznaczenia te skrywają fascynującą historię o materiale, z którego zostały wykonane, o ich producencie, a nawet o epoce, w której powstały.
Zrozumienie tego, co oznaczają kody na sztućcach, pozwala nie tylko na dokonanie świadomego wyboru podczas zakupów, ale także chroni nasze zdrowie, ułatwia codzienną pielęgnację i pomaga zidentyfikować prawdziwe „perełki” w babcinej szufladzie. Niezależnie od tego, czy kupujesz nowoczesny komplet w galerii handlowej, czy polujesz na okazje na targu staroci, umiejętność czytania tych niewielkich znaków jest niezwykle przydatna. Przyjrzyjmy się zatem najpopularniejszym oznaczeniom, które możemy znaleźć na domowych sztućcach.
Stal nierdzewna: Co oznaczają liczby 18/10, 18/8 oraz 18/0?
Zdecydowana większość współczesnych sztućców dostępnych na rynku jest produkowana ze stali nierdzewnej. Zanim jednak stal stała się standardem w naszych kuchniach, ludzie używali drewna, rogu, mosiądzu czy srebra. Rewolucja nadeszła wraz z opanowaniem technik metalurgicznych pozwalających na tworzenie stopów odpornych na korozję. Kody na sztućcach stalowych to zazwyczaj ułamki, z których najpopularniejszy to bez wątpienia 18/10. Co on właściwie oznacza?
- 18/10: Pierwsza liczba (18) oznacza zawartość chromu w stopie, podaną w procentach. Chrom jest pierwiastkiem, który na powierzchni stali tworzy niewidoczną gołym okiem warstwę tlenku, chroniącą ją przed rdzewieniem. Druga liczba (10) to procentowa zawartość niklu. Nikiel to metal, który nadaje sztućcom piękny, jasny i srebrzysty połysk. Ponadto, nikiel zwiększa odporność stali na działanie kwasów spożywczych (np. kwasu z pomidorów, cytryn czy octu). Sztućce z kodem 18/10 uchodzą za produkty najwyższej jakości, są bardzo trwałe, nie wyginają się i świetnie znoszą mycie w zmywarkach.
- 18/8: To oznaczenie bardzo zbliżone do 18/10. Oznacza 18% chromu i 8% niklu. W praktyce różnica między 18/10 a 18/8 jest niemal niedostrzegalna dla przeciętnego użytkownika. Oba stopy należą do stali austenitycznych serii 300, są wysoce odporne na rdzę i oferują piękny połysk. Często producenci używają tych dwóch oznaczeń zamiennie, chociaż z technologicznego punktu widzenia to dwa nieco inne stopy.
- 18/0: Ten kod to informacja, że stop zawiera 18% chromu, ale 0% niklu. Brak niklu sprawia, że sztućce te są nieco mniej odporne na korozję niż ich odpowiedniki 18/10 i nie mają aż tak głębokiego, luksusowego połysku (mogą wydawać się nieco bardziej matowe lub szare). Dlaczego więc się je produkuje? Z dwóch powodów. Po pierwsze, są tańsze w produkcji. Po drugie, i co znacznie ważniejsze, są absolutnie niezbędne dla osób cierpiących na alergię na nikiel. Kontaktowe zapalenie skóry wywołane przez nikiel to powszechny problem, a sztućce 18/0 to jedyny bezpieczny wybór dla alergików.
Istnieje bardzo prosty, domowy sposób na sprawdzenie, czy nasze sztućce zawierają nikiel. Stal z dodatkiem niklu (18/10) jest niemagnetyczna. Jeśli przyłożysz do niej magnes, nie zostanie on przyciągnięty. Natomiast stal 18/0 jest ferromagnetyczna – magnes mocno do niej przylgnie. To prosta sztuczka, która pozwala zweryfikować kody na sztućcach w ułamku sekundy.
Srebro i jego próby: Szukamy skarbów w jadalni
Przez wieki srebrne sztućce były symbolem bogactwa, statusu społecznego i arystokratycznego pochodzenia. W wielu rodzinach srebrne zastawy przekazywane są z pokolenia na pokolenie jako cenne dziedzictwo. Srebro ma jednak jedną zasadniczą wadę techniczną – w czystej postaci jest metalem niezwykle miękkim. Czyste srebro (próba 999) wyginałoby się podczas krojenia twardszego mięsa. Dlatego do produkcji sztućców używa się stopów srebra, zazwyczaj z dodatkiem miedzi, która utwardza materiał.
Kody na sztućcach ze srebra to tzw. punce probiercze, które określają, ile czystego kruszcu znajduje się w stopie. Systemy cechowania różnią się w zależności od kraju i epoki, ale w Polsce i wielu krajach europejskich najczęściej spotkamy następujące oznaczenia:
- 925 (Sterling Silver): To najwyższa i najbardziej pożądana próba używana do produkcji sztućców. Oznacza, że stop składa się w 92,5% z czystego srebra, a pozostałe 7,5% to domieszki utwardzające. Warto zaznaczyć, że sztućce o próbie 925 są rzadkością w przypadku starszych, polskich kompletów obiadowych, częściej spotyka się je w biżuterii lub nowoczesnych, luksusowych wyrobach zachodnich.
- 830: To najbardziej „polska” próba srebra używana w dwudziestoleciu międzywojennym i po wojnie przez takie firmy jak Hefra (połączenie przedwojennych firm Fraget i Henneberg). Sztućce z kodem 830 zawierają 83% czystego kruszcu. Są one trwałe, mają piękny, ciepły kolor i do dziś są bardzo cenione przez kolekcjonerów.
- 800: Jest to najpopularniejsza próba europejska (często spotykana na sztućcach niemieckich, włoskich czy szwajcarskich). Zawiera 80% srebra. Sztućce o próbie 800 są twardsze i bardziej odporne na zarysowania niż wyższe próby, co czyni je idealnymi do codziennego użytku przez pokolenia.
Oprócz cyfr określających próbę, na prawdziwym srebrze powinny znajdować się również znaki urzędu probierczego (w Polsce na przestrzeni lat była to głowa kobiety w chuście skierowana w lewo lub w prawo, z odpowiednią literką oznaczającą miasto, np. W dla Warszawy) oraz sygnatura (znak) złotnika lub fabryki. Brak tych znaków, mimo obecności samej liczby „800” czy „925”, powinien wzbudzić naszą czujność, gdyż na rynku nie brakuje fałszerstw.
Platery i sztućce powlekane: Magia liter GALW, MET, EPNS
Ponieważ prawdziwe srebro od zawsze było drogie, rzemieślnicy szukali sposobów na stworzenie sztućców, które wyglądałyby jak srebrne, ale były znacznie tańsze w produkcji. Tak narodziła się technika platerowania, czyli pokrywania bazowego, nieszlachetnego metalu cienką warstwą prawdziwego srebra. Kody na sztućcach platerowanych mogą wydawać się na początku niczym tajny szyfr, jednak ich odszyfrowanie daje pełen obraz tego, z czym mamy do czynienia.
Podstawowym oznaczeniem w Polsce jest napis MET (od słowa metal) lub GALW (od galwanizacji). Oznaczają one, że sztuciec nie jest wykonany z litego srebra, a jedynie posrebrzony. Pod warstwą srebra kryje się zazwyczaj mosiądz lub tzw. nowe srebro. Nowe srebro (często spotykane na starych sztućcach pod nazwą Alpaka, Alpacca, Pakfong, Argentan, Melchior) to stop miedzi, niklu i cynku, który w ogóle nie zawiera srebra, ale ze względu na swój jasny kolor łudząco je przypomina.
Na brytyjskich, amerykańskich, ale także wielu europejskich sztućcach platerowanych, niezwykle często można spotkać skrót EPNS. Rozwija się on jako Electro Plated Nickel Silver. Oznacza to nic innego, jak bazę wykonaną ze wspomnianego wyżej „nowego srebra” (Nickel Silver), która metodą galwaniczną (Electro Plated) została pokryta cieniutką warstwą prawdziwego srebra. Z kolei skrót EPBM (Electro Plated Britannia Metal) oznacza, że pod srebrem kryje się stop cyny, antymonu i miedzi – materiał miększy i tańszy od alpaki.
Warto również zwrócić uwagę na cyfry pojawiające się obok znaków platerowania, np. „60”, „90” czy „100”. Nie oznaczają one wagi samego sztućca! Są to kody grubości powłoki srebrnej. Na przykład niemieckie oznaczenie „90” oznacza, że do posrebrzenia kompletu 12 widelców i 12 łyżek stołowych zużyto 90 gramów czystego srebra. Im wyższa liczba, tym grubsza warstwa srebra, a co za tym idzie – dłuższa żywotność sztućców zanim zaczną się przecierać do bazowego mosiądzu.
Legendarni producenci: Sygnatury, które warto znać
Kody na sztućcach to nie tylko informacje o materiale, ale też pamiątka po producentach, którzy często stanowili awangardę ówczesnego przemysłu. W Polsce, szukając starych sztućców, warto zwracać uwagę na konkretne nazwy, które są gwarantem najwyższej jakości rzemiosła. Sygnatury te przyjmują formę wytłoczonych nazw lub charakterystycznych logotypów.
- Fraget: Józef Fraget był założycielem jednej z najsłynniejszych warszawskich fabryk wyrobów platerowanych w XIX wieku. Słowo „fraget” stało się w Polsce przed wojną wręcz synonimem sztućca platerowanego (mówiło się „jeść fragetami”). Sygnatury Frageta przeszły wiele zmian, często mają formę owalu z napisem FRAGET W WARSZAWIE lub mniejszym znaczkiem z literami BM (Biały Metal) czy N (Nowe Srebro).
- Norblin (Norblin, Bracia Buch i T. Werner): Główny konkurent Frageta. Sztućce Norblina to klasa sama w sobie. Sygnatury tej fabryki są bardzo wyraźne, często ozdobione puncami z wizerunkiem orła dwugłowego (dla wyrobów eksportowanych do Cesarstwa Rosyjskiego).
- Gerlach: Znana do dziś, polska marka z niesamowitą historią sięgającą 1760 roku. Kody na sztućcach Gerlacha przez lata ewoluowały. Stare, zabytkowe sztućce posiadały sygnaturę korony, później dodano napis Gerlach. Do dziś sztućce z koroną uchodzą w polskich domach za synonim solidności i elegancji.
- Hefra: Warszawska Fabryka Platerów powstała z połączenia zgliszcz zakładów Henneberga i Frageta po II Wojnie Światowej. Sygnatura Hefry to połączone litery H i F. Firma działa do dziś i jest jednym z nielicznych europejskich producentów wciąż tworzących sztućce z litego srebra i wysokiej klasy platery w oparciu o historyczne, przedwojenne matryce.
Kody współczesne: Instrukcje użytkowania ukryte w symbolach
Oprócz oznaczeń materiałowych i producenckich, nowoczesne kody na sztućcach obejmują również małe piktogramy, które pełnią rolę instrukcji obsługi. Ponieważ nasze nawyki uległy zmianie i w prawie każdym domu znajduje się zmywarka, producenci muszą informować konsumentów o tym, jak dbać o produkt.
Jednym z najczęstszych symboli (obok samego skrótu 18/10) jest mały rysunek kieliszka i widelca. To międzynarodowy symbol „Food Safe”, oznaczający, że materiał, z którego wykonano sztućce, został przebadany, nie uwalnia szkodliwych substancji do jedzenia i jest w pełni bezpieczny w kontakcie z żywnością. Symbol ten jest wymagany przez prawo Unii Europejskiej w przypadku wielu produktów mających bezpośredni kontakt z jedzeniem.
Kolejny ważny piktogram to kwadrat z naczyniami, kroplami wody lub zarysami zmywarki. Jeśli na sztućcach, lub co bardziej prawdopodobne na ich opakowaniu, znajduje się taki znak, mamy pewność, że komplet można bezpiecznie myć mechanicznie. Warto jednak pamiętać o złotej zasadzie pielęgnacji: nawet sztućce ze stali 18/10 powinno się wyjąć ze zmywarki zaraz po zakończeniu cyklu suszenia i przetrzeć miękką ściereczką. Zamknięta zmywarka tworzy niezwykle wilgotne, gorące i agresywne środowisko (ze względu na silne detergenty i sól), które przy długotrwałym kontakcie może powodować powstawanie brzydkich, rdzawych plamek, nawet na najlepszej stali nierdzewnej. Nazywa się to „rdzą nalotową”.
Jeśli chodzi o sztućce srebrne i platerowane, to w 99% przypadków nie powinny one trafić do zmywarki. Silna chemia zmywarkowa powoduje bardzo szybkie ciemnienie srebra (powstawanie głębokiej patyny) oraz matowienie jego blasku. Ponadto, w starych sztućcach ostrza noży (wykonane ze stali) bywały łączone z wydrążonymi rękojeściami za pomocą specjalnej kalafonii lub cementu. Wysoka temperatura w zmywarce może stopić spoiwo, powodując rozpadnięcie się noża na dwie części.
Podsumowanie: Jak kupować świadomie?
Kody na sztućcach to język, którego opanowanie przynosi wymierne korzyści. Znajomość oznaczeń pozwala uniknąć rozczarowań, takich jak zakup pięknych, błyszczących łyżeczek, które po dwóch praniach w zmywarce pokrywają się rdzawym nalotem (bo były wykonane z najtańszej stali chromowej, pozbawionej niklu). Pozwala również rozpoznać prawdziwe wartościowe przedmioty na targach antyków – czasem pod warstwą czarnej patyny na starym widelcu kryje się upragniona przez kolekcjonerów „ósemka z trójką” (830) lub historyczna sygnatura wielkiego mistrza platernictwa.
Wybierając sztućce do codziennego użytku, celuj w oznaczenie 18/10, chyba że Ty lub ktoś z Twojej rodziny boryka się z alergią na nikiel – wtedy bez wahania szukaj modeli ze znakiem 18/0. Jeśli natomiast pragniesz dodać swoim przyjęciom nutki dawnej arystokracji i elegancji, zacznij uważnie przyglądać się puncą na odwrocie sztućców z drugiej ręki. Szukaj liter EPNS, znaków MET i cyfr probierczych 800 lub 925. Niezależnie od tego, czy wybierzesz chłodny, sterylny urok wysokiej jakości stali, czy ciepły blask pokrywającego się patyną srebra, wiedza ukryta w tych małych kodach sprawi, że zyskasz na lata niezawodne, piękne i bezpieczne narzędzia do celebrowania każdego posiłku.
